Özellikle İzmir Çeşme’de dağ ve tepelerde kümeler halinde her yerde karşımıza deliceler çıkar. Daha kuzeye doğru kıyı şeridini izlediğimizde yer yer bu tür delicelere rastlarız. Fakat başka yerlerde bu yabanların bulunmaması, zeytinin anavatanın memleketimiz olduğu savını oldukça kuvvetlendirir.
Biz zeytinin anavatanın Anadolu olduğunu savunurken, son zamanlarda bilim adamlarının arasında kabul görmeye başlayan bir başka varsayıma göre, zeytin ağacının anavatanı Kuzey Afrika.
Bu gelgitler arasında zeytinin ve zeytinyağının ne zamandan beri insanlığın hizmetinde olduğundan söz etmezsek konuyu çok eksik bırakmış oluruz.
Zeytinin ehlileştirilerek kültür bitkisi haline getirilmesi MÖ 4000 yıllarına dayanmaktadır. Aşılama yoluyla zeytinin ehlileştirilerek kültür bitkisi “saliva”ya dönüştürülmesi büyük bir olasılıkla Doğu Akdeniz ve Güney Ön Asya'da başlamış ve oradan batıya yayılmıştır. Bu aşılama mucizesini Samiler’in gerçekleştirdiği sanılıyor.
Zeytinin ehlileştirilmesi MÖ 4000 yıllarına dayanmasına rağmen, meyvesinin sıkılıp yağının çıkarılması ve yaygınlaşması için en az 1500-2000 yıl beklenildiği sanılmaktadır. Tunç çağında zeytinciliğin geliştiği ve yaygınlaştığı, yağ preslerinden, vazoların, yağ saklanan kapların ve fresklerin üzerlerine yansıyan artistik çalışmalardan anlaşılmaktadır.
Doğu Akdeniz kıyılarında yaşayan Fenikeliler önce zeytinyağı ticaretini geliştirip daha sonra zeytin fidanlarını Akdeniz çanağındaki diğer yerlere taşıdılar. Zeytinyağının Mısır’a, Kıbrıs’a, Anadolu’ya Girit’e, Yunanistan’a ve daha uzaklara bu yolla dağıldığı ve kullanım alanının genişleği tahmin edilmektedir. MÖ 800-700’lü yıllarda Kuzey Afrika ülkelerinde ve batı Akdeniz bölgelerinde yaygınlaşmıştır. Bu yaygınlaşmada Yunanlar'ın şarap ve zeytinyağı gelirleriyle kurdukları Syrakusa kolonilerinin rolü çok büyüktür. Bu koloniler sayesinde zeytinyağı Sicilyalılar'a, Romalılar'a, Fransızlar'a oradanda İspanyollar'a ve Portekizliler'e ulaşmıştır. Bunun tamı tamına böyle olduğunu varsaymak mümkün değildir. Çünkü bazı tarihçiler Giritliler'in MÖ 3000'li yıllarda zeytin ve zeytinyağını bildiklerini, İtalyanların MÖ 1200'lü yıllarda zeytin ve yağı ile tanıştıklarını iddia etmektedirler. Bazıları da zeytinin İtalya’ya Yunanistan’dan değil İmparator Lucius Tarquinius döneminde MÖ 600-500'lerde Trablus veya Tunus’tan getirildiğini savunmaktadılar. Bu tezin dayanağı da Romalılar Kuzey Afrika’yı işgal ettiklerinde Berberiler'in zeytin aşılamıyı bildikleri ve zeytin kültürünü çok iyi bildikleri varsayımıdır. Aslına bakarsak; her arkeolojik kazı, araştırmacılara yeni ufuklar açıp pek çok görüşün yeniden sorgulanmasına sebep olmaktadır. Buna en güzel örnek, 1957 yılında Cezayir’de Büyük Sahara’nın Tassili bölgesinde dağlık bölgede ortaya çıkarılan bir mağaradaki resimlerdir. Bu resimlerde, başları zeytin dalı ile süslenmiş insan figürlerinin olması, yöre halkının zeytini çok iyi bildiklerinin açık bir kanıtıdır.
Foçalılar'ın da zeytinciliğin yayılmasında büyük rolü olduğu da ayrı bir tezdir. Ege'nin İyonya kıyılarından olan Foça’daki halkın oluşturğu ticaret kolonileri Fransa’nın Marsilya bölgesinde bulunan yabani zeytinleri aşılayarak zeytin kültürünü oralara taşıdıkları sanılmaktadır. Hatta Amasya doğumlu tarihçi Strabon (MÖ 58 - MS 25) Marsilya’nın bağ ve zeytin bahçeleri ile dolu olduğunu yazmıştır.
İspanyolların ise zeytin ve zeytinyağı ile tanışmaları Fenikeli ticaret kolonileri sayesinde olmuştur. Yinede İspanya’daki zeytincilikle ilgili gelişmeler Romalıların burayı işgal etmelerinden sonra onların sayesinde gerçekleşmiştir.
Batı kültürü zeytinin anavatanın Anadolu olabileceği gerçeğini hep görmezlikten gelmiştir. Artık Anadolu’nun bu konudaki talihi değişiyor. Geçtiğimiz yıllarda Urla’nın antik kenti Klazomenai’de yapılan kazılarla ve gerçekleştirilen arkeolojik çalışmalarla yaklaşık 2500 yıllık tarih gün yüzüne çıkartılmıştır. İyonyalılar'ın MÖ 10. yüzyılda kurdukları bu kentte zeytin ve zeytincilikle ilgili çok ilginç bulgulara ulaşılmıştır. Buradaki işlikte, Klazomenai’liler, o güne kadar başka hiç bir yerde görülmeyen, çağına göre çok modern bir teknikle zeytinyağı çıkartıkları anlaşılmıştır.
Bu işlikle ilgili detaylı bilgileri ilerki yazılarımızda yer vereceğiz.
Bölüm 1: Zeytinin Kısa Tarihi - 1
Bölüm 2: Zeytinin Kısa Tarihi - 2