Zeki BOYRAZ*
Bülent GÜNER**
M. Dursun ÇİTÇİ***
Giriş
Günümüzde tarımsal üretim, önemli ölçüde, piyasa şartları doğrultusunca oluşan talebe ve rasyonel üretim tercihlerine göre şekillenmektedir. Bu bağlamda, ilgili tarımsal kuruluşların; teşviki, yönlendirmesi ve planlaması önemli bir etken oluşturmaktadır. Türkiye gelişen pek çok sürecin etkisiyle kısa dönemde zeytin ve zeytinyağı üretiminde hızlı bir artışla, dünyanın önemli üretici ülkelerinden biri haline gelmiştir. “Bu artış 2000 yılından sonra değişen ulusal tarım politikaları ile de istikrarlı bir biçimde devam etmiştir. Bu konuda en önemli yapısal politika en az 10 dekar alana sahip, sertifikalı fidan ile kurulan yeni bahçelerin teşvik edilmesidir” (Tunalıoğlu, 2009: 6).
Ülkemizin 35 ilinde zeytincilik yapılmaktadır. Tarımla uğraşan ailelerin %8’i geçimini zeytincilik yaparak sağlamaktadır. Ülkemizde 400.000 çiftçi ailesi ve her aile ortalama beş kişi kabul edildiğinde, yaklaşık 2.000.000 kişi geçimini doğrudan zeytincilikten sağlamaktadır. Zeytincilik sektörüyle bağlantılı olarak, zeytin işleme tesislerinden, rafinasyon ve ambalajlama tesisleri ile sabun sanayiine kadar geniş bir yelpazede, doğrudan ve dolaylı olarak yaklaşık 8 milyon kişiye istihdam sağlanmaktadır. Bu nedenle ülkemizde zeytincilik önemli bir tarım, sanayi, ticaret ve istihdam ürünüdür (EZZİB, 2010: 2).
Bu çalışmanın amacı, coğrafya biliminin ilkeleri çerçevesinde, Türkiye’nin zeytin ağaç varlığını ana hatlarıyla değerlendirerek, ülkemizde zeytinciliğin hızla gelişmesinin ortaya çıkardığı sosyo-ekonomik değişimi, Manisa’nın Saruhanlı ilçesine bağlı Seyitoba Köyü örneğinde ele almaktır. Ülkemizde zeytin alanlarının hızla büyümesiyle birlikte, Seyitoba Köyü de zeytin fidancılığına yoğun bir yöneliş göstermiştir. Köy son 10 yıllık zaman dilimi içerisinde, yerel ölçekte önemli sayılabilecek miktarlarda zeytin fidanı üretimiyle, tarımsal alanda önemli bir yapısal değişim göstermektedir. Araştırma konusu incelenirken, Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) ve Tarım ve Köy İşleri Bakanlığı’na bağlı çeşitli kuruluşların verilerinden yaralanılmıştır. Ayrıca özel sektör kurumlarınca hazırlanmış çeşitli bilimsel raporlar ve yayınlar dikkate alınmıştır. Yapılmış diğer bilimsel araştırmalar değerlendirilerek, ilgili kişi ve kurumlarla yapılan görüşmeler ile arazi gezi ve gözlemleri ışığında mevcut durum değerlendirilmiştir.
1. Türkiye’nin Zeytin Ağacı Varlığına Genel Bir Bakış
Akdeniz havzası ülkelerinden biri olan Türkiye, hem zeytin ağacı sayısı, hem de zeytin üretimi bakımından dünyada üst sıralarda yer almaktadır. “Akdeniz iklim tipi”nin doğal göstergelerinden biri olan zeytin, ülkemizin özellikle Ege ve Akdeniz bölgelerinin kıyı kesimlerinde yoğunlaşmaktadır.
Zeytin ağacı farklı iklim ve toprak koşullarında yetiştiriciliği yapılabilen, adaptasyon yeteneği yüksek olan bir bitkidir. Ülkemiz içinde yetiştirilmesini sınırlandıran tek faktör kış soğuklarıdır. Zeytin -7 °C'de zararlanmaya başlar (Özkaya ve ark., 2010: 6). Ayrıca, ekonomik zeytin üretimi için yıllık yağış miktarının 400 mm'nin altına düşmemesi gerekir (Ezine İlçe Tarım Müdürlüğü, 2010).